Pagina's

▼

donderdag 15 oktober 2026

Het comfort van beschuldigen

Als een samenwerking vastloopt, weten de betrokkenen vaak verrassend goed aan wie het ligt. Aan de ander. En het opmerkelijke is dat die ander daar meestal precies hetzelfde over denkt.

De afgelopen weken kwam ik dat in verschillende situaties tegen.

Twee mensen werken samen in een bestuur. Ze verschillen behoorlijk van elkaar, als persoon, in aanpak en stijl. Dat kan heel aanvullend zijn, maar kan ook behoorlijk schuren. Aanvankelijk is er vooral voorzichtigheid. Wennen aan elkaar, verbazing over hoe anders de ander zaken aanpakt. En af en toe irritatie wanneer die ander iets doet wat niet werd verwacht.

Gaandeweg verandert de dynamiek. Wat eerst verbazing opriep, wordt irritatie. Verschillen in aanpak worden steeds vaker gezien als tekortkomingen van de ander. Uiteindelijk gaat het nauwelijks nog over hoe ze hun verschillende kwaliteiten kunnen benutten, maar vooral over wie verantwoordelijk is voor het vastlopen van de samenwerking.

Een andere situatie: twee partijen gingen jaren geleden een langdurige samenwerking aan. Ze maakten gedetailleerde afspraken, maar hielden daarbij nauwelijks rekening met toekomstige ontwikkelingen. Intussen veranderden de techniek, de maatschappij en de markt waarin ze opereren behoorlijk. Hun werkelijkheid veranderde, maar hun afspraken nauwelijks.

Wie de samenwerking uitsluitend beoordeelt vanuit wat ooit is afgesproken, ziet afwijkend gedrag al snel als onwil. De ander houdt zich niet aan afspraken, werkt tegen of probeert onder verplichtingen uit te komen. Dat die ander inmiddels in een wezenlijk andere werkelijkheid opereert, raakt uit beeld.

In beide situaties gebeurt iets vergelijkbaars. We kijken niet meer alleen naar wat de ander doet, maar vullen ook in waarom die ander dat doet. Verschillen worden tekortkomingen, tekortkomingen worden verwijten en uiteindelijk wordt de ander het probleem.

 

De ander is het probleem

Schuldigen zoeken is aantrekkelijk. Het maakt een ingewikkelde situatie overzichtelijk. Als duidelijk is wie het probleem veroorzaakt, weten we ook wie het moet oplossen. Bovendien beschermt het ons tegen ongemakkelijke vragen over ons eigen handelen. Waar we ons eigen gedrag verklaren uit de omstandigheden, schrijven we dat van anderen al snel toe aan hun karakter of bedoelingen. Ik reageer op een lastige situatie, de ander is onredelijk of onbetrouwbaar.

Zo raken we steeds verder verwijderd van de vraag hoe de situatie is ontstaan en wat we zelf kunnen bijdragen om die te veranderen. 


Ontschuldigen is moeilijker dan beschuldigen

Het begrip wordt onder meer gebruikt in systemisch werken. Ontschuldigen betekent niet dat iemand niet verantwoordelijk is voor zijn gedrag of dat alles moet worden vergoelijkt. Het betekent dat je probeert te begrijpen hoe een situatie is ontstaan, voordat je bepaalt wat er moet worden gedaan of wie verantwoordelijk is.

Wat gebeurde er tussen ons? Welke verwachtingen hadden we? Wat veranderde er in onze omstandigheden? Wat hebben we over en weer niet gezien of begrepen? En minstens zo
belangrijk: wat is mijn eigen aandeel? Beschuldigen zet je als het ware op de tribune. Je kunt aanwijzen wat de ander verkeerd doet, zonder zelf iets te hoeven veranderen. Ontschuldigen vraagt dat je weer het speelveld opgaat. Niet omdat het ineens jouw schuld is, maar omdat je onderdeel bent van wat er gebeurt en dus ook kunt bijdragen aan verandering.

 

De schuldige is gevonden

Ook in het publieke debat is de zoektocht naar schuldigen vaak makkelijker en aantrekkelijker dan het onderzoeken van het probleem. Tijdens het recente Kamerdebat over terreurverheerlijking stelde BBB-leider Caroline van der Plas dat burgemeester Halsema moest opstappen vanwege haar optreden rond de demonstraties van 7 oktober. Daarmee dreigde de aandacht te verschuiven van vragen over de grenzen van het demonstratierecht, de bescherming van burgers en de verantwoordelijkheden van verschillende autoriteiten naar één persoon: de burgemeester.

Natuurlijk mogen bestuurders ter verantwoording worden geroepen. Maar zelfs als burgemeester Halsema zou opstappen, zijn die vragen daarmee niet beantwoord. Een schuldige aanwijzen is iets anders dan een probleem oplossen.

Ook in andere gepolariseerde discussies loopt het gesprek vaak snel vast. Wie aandacht vraagt voor verschillende perspectieven, wordt verdacht van het goedpraten van gedrag. Nuance wordt relativering, begrip wordt instemming. En wie geen partij kiest, lijkt geen positie in te nemen. Terwijl begrijpen iets anders is dan goedkeuren en verantwoordelijkheid nemen niet hetzelfde hoeft te zijn als schuld bekennen.

Soms zijn mensen daadwerkelijk schuldig aan wat er is gebeurd. Dan moeten ze daarop kunnen worden aangesproken. Maar ook dan blijft de vraag wat nodig is om herhaling te voorkomen. 


Wie moet er nu iets doen?

Ontschuldigen vraagt de bereidheid om de werkelijkheid van de ander serieus te onderzoeken, zonder onze eigen overtuigingen bij voorbaat te laten varen. Dat is niet vrijblijvend. Wie zich beschuldigd voelt, gaat zich verdedigen. Wie niet eerst hoeft te erkennen dat hij de boosdoener is, kan makkelijker onderzoeken wat zijn eigen bijdrage is geweest.


Dat geldt voor samenwerkingen, maar ook voor de manier waarop we als samenleving met verschillen omgaan. We hoeven het niet met elkaar eens te zijn om ons toch tot elkaar te blijven verhouden. Maar dat wordt moeilijk wanneer we elkaar vooral als schuldige beschouwen.

Beschuldigen is comfortabel. Het probleem ligt bij de ander en de oplossing dus ook. Ontschuldigen is ingewikkelder. Zodra je ophoudt uitsluitend de ander als het probleem te zien, kun je niet langer om de vraag heen wat je zelf kunt bijdragen.

En misschien is dat precies waarom we zo graag blijven beschuldigen.

 

zaterdag 9 mei 2026

“Weer op weg om gebakken lucht te verkopen?”

Over kleine interventies en grote conflicten

Soms zegt iemand in één zin iets dat blijft hangen.

Een paar weken geleden liep ik gehaast naar mijn auto, ik dreigde te laat te komen bij een gesprek in een organisatie waar een conflict speelt dat inmiddels behoorlijk is geëscaleerd. Onderweg kwam ik een advocaat tegen. Terwijl we elkaar passeerden zei hij lachend: “En, weer op weg om gebakken lucht te verkopen?”

Ik zei iets terug in de trant van: “Nee, daar ben ik niet zo goed in.”

Maar onderweg bleef die opmerking terugkomen.


Waar gaat zo’n uitspraak eigenlijk over?

Over scepsis richting mediation? Over ongemak bij alles wat niet direct tastbaar of juridisch afdwingbaar is? Of misschien over iets anders: over hoe we naar conflicten kijken? Alsof conflicten uiteindelijk vooral een kwestie zijn van volwassen gedrag. Van even normaal doen. Even professioneel blijven. 

Ik hoor het vaak:

“We zijn toch geen kleuters?”
“Als professional laat je je emoties thuis.”
“Dit moet toch gewoon op te lossen zijn?”

Alsof een conflict ontstaat doordat mensen zich onvolwassen gedragen.


Maar zo werkt het zelden

Bijna niemand kiest ervoor om in een conflict terecht te komen. Het begint klein. Een irritatie. Een gevoel niet gehoord te worden. Een besluit dat niet goed valt. Tijdsdruk. Vermoeidheid. Wantrouwen.

En ergens onderweg gebeurt er iets verraderlijks: de dynamiek neemt het over. Mensen gaan meer uitleggen, terwijl de ander juist minder hoort. Ze gaan harder hun best doen, maar raken verder van elkaar verwijderd. Ze verdedigen zich en doen daarmee precies datgene waarvan ze worden beschuldigd.

Dat is misschien wel het ongemak van conflict: verstandige mensen doen onverstandige dingen. Niet omdat ze dat willen, maar omdat conflict iets doet met ons vermogen om nieuwsgierig en ontvankelijk te blijven.

 

De neiging om het “op te lossen”

In organisaties wordt de oplossing vaak gezocht in structuur. Een andere taakverdeling. Duidelijkere verantwoordelijkheden. Strakkere overlegstructuren. Soms helpt dat.

Maar net zo vaak schuift het iets anders opzij: de vraag wat mijn gedrag met jou doet en wat jouw reactie vervolgens weer met mij doet. En daar wordt het ingewikkelder. Het vraagt dat ik bereid ben te zien dat mijn manier van spreken of handelen effect heeft op de ander. Dat ik misschien inhoudelijk gelijk heb, maar dat de manier waarop ik het breng maakt dat jij je niet gezien voelt. Of niet serieus genomen. Of onzeker.

En dat ik dat belangrijk genoeg vind om er iets mee te doen. Als dat verandert, verandert er vaak meer dan met welke inhoudelijke afspraak dan ook. Omdat het iets zegt over de plek die de ander voor mij inneemt. 



En dan gebeurt er zo’n moment

“Ik vind wel dat we over onze eigen schaduw heen moeten stappen. Dat doe ik zelf ook.”

Voor de één een redelijke oproep. Voor de ander een ontkenning van jaren van gedoe en ongepast gedrag. Binnen een paar seconden kantelt de sfeer. De één voelt zich niet gezien. De ander begrijpt niet wat er misgaat en blijft bij zijn punt. En voor je het weet zit je weer midden in dezelfde dynamiek die zich door zo’n opmerking juist verder vastzet. In dit geval hielp een korte pauze om verdere escalatie te voorkomen. Geen groot gebaar. Geen doorbraak. Maar net genoeg om weer te kunnen zien wat er gebeurde, in plaats van er volledig in mee gesleept te worden.


Dat is het werk

Misschien lijkt conflictbegeleiding van buitenaf soms op gebakken lucht, juist omdat de interventies klein zijn. Een gesprek vertragen. Een zin terugleggen. Zichtbaar maken wat er gebeurt tussen mensen, terwijl het gebeurt. Maar precies daar begint de beweging. Niet in het overtuigen van de ander. Niet in de perfecte oplossing. Maar in het moment waarop mensen weer kunnen horen wat de ander zegt en hoe dat binnenkomt.

 

Soms zie je wat dat oplevert

Een paar maanden geleden werd ik ingeschakeld bij een vastgelopen samenwerking in een stuurgroep. Als er niets zou gebeuren, zouden verschillende deelnemers zich terugtrekken en was het programma feitelijk voorbij. Na enkele gesprekken was de sfeer merkbaar veranderd. Niet perfect, wel werkbaar. We spraken af om elkaar voor de zomer nog een keer te spreken.

Afgelopen week werd ik gebeld. De boodschap: het liep zo goed, dat er eigenlijk geen aanleiding meer was om dat gesprek nog te voeren. 


En gebakken lucht?

Misschien. Maar als dit gebakken lucht is, dan is het wel het soort dat voorkomt dat dingen vastlopen, dat mensen afhaken en dat samenwerking ontspoort.

Misschien is het probleem niet dat het niets is, maar dat het moeilijk te zien is of vast te pakken. En juist daarom wordt het vaak onderschat.